Özelde çocuk yetiştirme, genelde ise aile kurumunun idare şekli açısından 4 tür aileden söz edebiliriz:

1- Katı ve disiplinli aile

2- Liberal aile

3- Dağınık ve aile

4- Hak hukuka riayet eden sağlam aile

Bu konunun önemine binaen, sözü edilen aile türlerinin üzerinde durmak gerekir.

1- Katı ve Disiplinli Aile

- Anne babalar çocuklarına, kendi anne babalarının onlara davrandığı gibi davranırlar.

- Karar mercii, anne babadan biri, özellikle babadır. Genellikle baba çocuklarının üzerinde tahakküm kurar ve aile bireylerinin hiçbiri görüş beyan edemez.

- Anne baba davranışlarıyla çocuklarına, bazı aile sorunlarının çıkmasını engelleyebilecek durumlarda dahi görüş belirtme haklarının olmadığına inandırırlar.

- Çocuklarının itaat etmediği anne babalar kızgın ve dargın olurlar.

- Çocukların bir işi yapıp yapmama konusunda soru sormaya cesaretleri yoktur.

- Anne babalar çocuklarının davranış ve işlerini sıkı bir kontrol altında tutar ve bütün kararları kendileri alırlar.

- Çocuklara verdikleri emre neden göstermezler ve kayıtsız şartsız itaat beklerler.

- Disipline riayete aşırı önem verir ve çocuklarının disiplinsizliğine tahammül göstermezler.

- Çocuklarının sözlerini dinlemezler; dinleseler bile muhalefet amacı güderler.

- Çocuklarına nasihat edip ya da bir işten menettiklerinde, sebep göstermezler.

- Makul ve delile dayansa da, çocuklarının kararlarına saygı göstermezler.

- Tecrübe ve yaşlarının çocuklarından daha fazla olduğundan hareketle, çocuklarının bütün işlerine hatta en özel işlerine bile müdahale hakkına sahip olduklarına inanırlar.

- Çocuklarına davranışları saygıdan uzaktır; hatta başkalarının yanında onları küçük düşürmekten çekinmezler.

- Çocukları genellikle şefkatten mahrumdurlar.

- Böyle bir ailede pasif olan anne ya da babadan birinin, çocuklarıyla uzlaşması mümkün olabilir ama bu durumda çocuğun gözünde anne ve babanın değeri kalmaz.

- Böyle çocuklar genellikle dışlanmış gruplara karışır ve kırılmış gururları onları suça iter.

- Böyle ailelerin çocuklarında yalan ve riya, cezalandırılma korkusuyla artmaktadır.

- Duyguları sürekli bastırılmış, hor görülmüş ve kendi kararlarını kendileri verememiş bu çocukların, bazı yetenekleri ailelerinin sıkı disiplini sayesinde ilerlemiş olsa da, yaratıcılıkları körelmiştir.

- Istırap, bıkkınlık, vesvese, ümitsizlik ve birçok psikolojik sorun, bu tip ailelerin çocuklarını esir edebilir.

- Bu tip anne ve babalar genellikle kendilerini mantıklı görür ve her işleri için mazeret üretirler fakat çocukları onlara mantıklarından ötürü değil, korkularından itaat ederler.

Liberal aile

- Anne baba tatmin olmamış ihtiyaçlarının ve gençlik dönemlerinin peşindedirler.

- Çocukların fiziki ve ruhsal ihtiyaçlarını giderme yönüne gitmezler ve lakayt oldukları için çocuğun sesini kesmek adına onların her isteğini yerine getirirler. Böylece çocukları beklentileri aşırı bir şekilde yetişir.

- Belirsiz hedef ve beklentiler içindedirler. Bu yüzden çocuklarının yetişmesinde felsefe veya özel bir bakış açısı metodunu takip etmezler.

- Çocuklarının davranışlarını kontrol altına almaz, kendi yaşayış tarzlarını seçmeleri için onları tamamen özgür bırakırlar.

- Çocuklarından hiçbir özel beklentileri yoktur. Böyle olunca çocuklar da anne babalarının kendilerinden bir beklentileri olmaması gerektiğine inanırlar.

- Kendilerine ve başkalarına zahmete vesile olsa dahi, çocuklarının davranışlarına özel bir önem göstermez ve lakayt davranırlar.

- Çocukları onlara itaat etmediğinde rahatsız olmazlar ve bu itaatsizlik normalmiş gibi davranırlar.

- Çocuklarından iyi bir davranış gördüklerinde ödüllendirmeyi, kötü bir davranış gördüklerinde ise cezalandırmayı ihmal ederler. (Psikolojik manada cezalandırmadan maksat, ödülden mahrum bırakmaktır; fiziksel cezalandırma değil.)

- Davranış metotları, çocuklarının onlara güven duymasını sağlayacak şekilde değildir.

- Çocuklarının ödev ve notlarına, öğretmenleri ve okul müdürlüğüyle işbirliğine önem vermezler.

- Çocuklarının istediklerini alırlar ama bu konuda özel bir yaratıcılık sergilemezler.

- Çocuklarının kendi ayakları üzerinde durmaları konusunda hiçbir çaba sarf etmez ve onlardan birinin kendilerine bağımlı olması halinde, bu bağımlılığı, ileride kendileri içinde bir sorun olsa da, en aza indirmek için bir şey yapmazlar.

- Aile içinde disiplin ve düzene riayet etmezler ve bu konuda çocuklarından da beklentileri olmaz.

- Müdahale etmeleri gerekli yerlerde bile çocuklarını tamamen serbest bırakırlar.

- Bu çocuklar hayatlarında bir zorlukla karşılaşmadıkları için, toplum içine girdiklerinde yeterli tecrübeye sahip olmadıklarından çabuk pes eder ve kırılgan olurlar.

Parçalanmış perişan aile

- Bu tür ailelerde anne baba arasındaki ihtilaflar sebebiyle genellikle bir dargın bir barışık şeklinde geçer hayat. Bu durum çocuklar üzerinde olumsuz etki bırakır.

- Aralarındaki sorunlarda çocuktan görüş beklentisi içine girerler ve bazen ikisinden birine kurban gider.

- Çocuğun fizikî ve ruhsal sorunlarının giderilmesi bir yana yavaş yavaş kabalığı öğrenirler. (Başka çocukları sebepsiz yere vuran çocuklar gibi.)

- Aile fertlerinin kendilerine olan saygıları yok denecek kadar azdır.

- Aile fertlerinin yüzleri genelde asık, üzgün ve duygusuz görünür.

- Birbirlerine karşı kulakları tıkalıdır. Sesleri ya yüksek ve sert ya da duyulmayacak kadar yavaş ve fısıldama şeklindedir.

- Aile bireyleri arasındaki dostluk ve samimiyet göstergesi azdır. Bazı durumlarda birbirlerinin varlığından bile haberleri yoktur.

- Birbirlerine karşı olan şakaları çoğu zaman acımasızcadır.

- Büyükler küçüklere emretmeye o kadar şartlanmışlardır ki, anne baba çocuklarının nasıl bir kişiliğe sahip olduklarını anlamazlar.

- Çocuklar, iki yetişkin insan olan anne babasından çok az yararlanırlar.

- Anne baba birbirlerinden uzaklaşmak için aileyi ilgilendirmeyen işlerle öylesine meşgul olurlar ki, zannedersin bütün görevleri çalışmak ve geçim temin etmektir.

- Bireyler yalnızlık ve kimsesizlik hissine kapılır ve çaresiz olduklarına inanırlar.

- Genellikle kırıcı davranırlar. Sinirlidirler. Suçluluk duygusu taşırlar. Haksızlığa uğradıklarını zannederler. Bu hislerini telafi etmek için de bazen birbirlerine çok kaba davranışlar gösterirler.

- Aile fertleri yapılması imkânsız işler uğruna çok çaba harcar ve onların isteklerinden bazılarının yerine getirilmesinin mümkün olmadığının farkında olmazlar.

- Bireyler bazen mükemmeliyetçilik sorununa yakalanır ve bu uğurda hem kendileri hem de diğerleri psikolojik baskı altına girerler.

- Sonuç odaklıdırlar. Onlara göre bütün olgular tek tiptir. Her şey ya siyahtır ya beyaz, ya iyidir ya kötü, ya zararlıdır ya faydalı ya sevimlidir ya sevimsiz. Bu yüzden vasat kavramına inanmazlar.

- Aralarında sağlam bir bağ yoktur. Böylesi durumlarda ya duygularına isteklerine ve ihtiyaçlarına ilgisizdirler ya da kendilerini esas kabul ederler ve bencillikleri bütün davranışlarında görünür.

- Her konuya karşı yersiz ve şiddetli taassup gösterirler. Bu özellik, mantık ve akl-ı selimden uzaklaşmalarına sebep olur.

- Aile fertleri özellikle de çocuklar birbirleriyle yanlış rekabete girerler. İçlerinden birinin bir konuda başarısı, diğer fertlerin kıskançlık ve çekememezliklerine sebep olur.

- Aile fertleri sorunlarını inkâr ederler. Bu yüzden sorunları asla hallolmaz ve bu sorunlar davranışlarının bütün boyutlarında kendini gösterir.

- Kendileri ve başkaları hakkında yanlış yargılarda bulunurlar. Zararlı aynı zamanda keyif verici alışkanlıklarından biri, gıybet ve başkalarını kötülemektir.

- Aile fertleri arasında yalancılık yaygındır. Her biri, sonu olmayan tartışmalardan kaçınmak için başkalarına yalan söylemeyi adet etmiştir.

- Birbirlerine rahatça küfür ederler. Fiziksel sertlikler de yaygındır. Birbirlerine bencil, anlayışsız, kendini beğenmiş gözüyle bakarlar. Karşılarındakileri alt etmenin en iyi yolunun dayak ve tahkir olduğuna inanırlar.

- Çeşitli konulardaki bakış açıları bozuktur. Mesela kadına güvenilmez; herkes kötüdür; herkes kendini düşünmeli gibi.

- Aile bireyleri, velileri tarafından teyit edilmeyi çok isterler. Kendi kimliklerini kaybetmekle beraber, yanlış da olsa anne babalarının veya büyüklerinin isteklerine boyun eğerler.

- Kendilerinden razı olmama ya da aşırı derecede razı olma hali yaygındır. Bu tür kanıların belirtileri bütün davranışlarında müşahede edilir.

- Aile bireyleri arasında yalnızlık hissi yaygındır. Bu yolda psikolojik çıkmaz içine girerler.

- Sürekli ıstırap ve belirsizlik hissi içindedirler. Bu yüzden davranış bozuklukları yaygındır.

Hak Hukuka riayet eden sağlam aile

- Aile bireyleri canlı ve sevgi doludurlar. Bütün davranışları asalet taşır.

- Birbirlerinin dertlerini duygularını açıkça paylaşırlar.

- Makul ve ölçülü risklerden korkmazlar. Biliyorlar ki yanlışları da olabilir ama kişisel yanlışları kendilerine tecrübe kazandıracaktır.

- Birbirlerine değer verip saygı duyarlar

- Birbirleriyle ilişkileri uyumlu ve akıcıdır. Birbirlerine karşı saygılı konuşurlar.

-  Aileye hâkim olan sessizlik, huzur verici bir sessizliktir; korku ve ihtiyata dayalı değil.

-  Varsa gürültü eğer, anlamlı bir uğraşının gürültüsüdür; başkalarının sesini bastırmak için değil.

-  Her biri biliyor ki, sözlerini ötekilere duyurabileceklerdir ve bunun için sükût ve baskı altında kalmayacaklardır.

- İçlerinden biri henüz konuşmaya fırsat bulamamışsa, vaktin darlığından olmuştur; diğerlerinin ilgisizliğinden değil.

- Birbirlerine rahatça iltifatta bulunurlar. Anne babanın çocuklarını şefkatle kucaklarına alması normal bir davranıştır.

- Birbirlerine samimi ve doğru konuşurlar. Birbirlerini dinlerler. Birbirlerine ilgilerini rahatlıkla gösterirler.

- Birbirleriyle rahatça dertleşirler. Birçok konuda sıkılmadan konuşurlar.

- İşlerini bir program dâhilinde yaparlar. Bu konuda bir zorluk ve engelle karşılaştıklarında kendilerini adapte edip üstesinden rahatlıkla gelirler.

- İnsanca yaşama ve beşeri duygular her şeyden daha çok ilgi görür.

- Anne baba kendilerini müdür ve yönetici mesabesinde görür; patron değil. Çeşitli merhalelerde çocuklarına nasıl gerçek bir insan olmaları gerektiğini iyi öğretirler

- Birbirlerinin yanlışları ve doğruları konusunda rahatça görüş belirtirler.

- Aile büyüklerinin davranışları, çocuklarına söyleyip tavsiye ettikleriyle örtüşmektedir ve bu konuda büyük bir sadakate sahiptirler.

- Anne baba, başarılı her müdür ve yönetici gibi zamanın değerini iyi bilir ve çocuklarıyla her fırsatta ilgilenmekten geri kalmazlar.

- İçlerinden biri bir yanlış yaptığında ve bilmeden zarara sebep olduğunda, anne baba ve büyükler onun yanında yer alır ve himaye ederler. Bu davranış, dikkatsiz çocuğun hatasını anlamasına ve durumunu düzeltmesine sebep olur.

- Büyükler, çocuklarının kasıtlı yanlış yapmadıklarını bilirler. Büyükler çocuklarının hata yaptığını öğrendiğinde, bir yanlış anlaşılmanın olabileceği veya başkalarına saygınını azaldığı ve bunun için bir çözüm yolu bulmaları gerektiği kanısına varırlar.

- Aile büyükleri çocuklarının kendilerine değer verdiklerinde ve başkalarının da ona değer verdiğinin farkında oldukları anda öğrenmeye daha hazır olacaklarını bilirler.

- Büyükler, çocuğu utandırarak ve fiziki cezalandırmayla davranışlarını değiştirebileceklerini bilseler de, bu cezalandırmaların çocuğun zihninde kalacağını ve kolayca onarılmayacağını da bilirler.

- Anne baba, herkesin hayatında zorlukların olabileceğini ve bütün sorunlardan kaçmanın mümkün olmayacağını öyleyse her zorluğa bir hal yolu bulmaları ve bu konuda çocuklarını da eğitmeleri gerektiğini bilirler.

- Büyükler, değişimin hayatın bir parçası olduğunu bilerek, çocuklarının gelişimin çeşitli aşamalarını kat ettiklerini ve bu konuda onların gelişimine engel olmamaları gerektiğini bilirler.

Özetle; denilebilir ki, her yüz aileden çok az sayıdakilerin ne yapması gerektiğini bildiği bir gerçek. Parçalanmış perişan aileler, arkalarında hasta, ümitsiz, bezgin, suçlu, anti sosyal, bağımlı bir nesil bırakırlar. Ruhsal hastalıklara, davranış bozukluklarına, alkole ve uyuşturucuya müptela fertlerin ekseriyeti bu tip ailelerde yetişmişlerdir.

İyi ve kötü ailelerin önemli özelliklerini şu şekilde sıralayabiliriz:

Kötü Aile

-  Fertlerin kendine olan saygısı alt düzeyde ve zayıftır.

- İlişkiler sağlıksız ve belirsizdir.

- Aile ilişkileri ve kuralları katı, insanlık dışı, uyumsuz ve devamlıdır.

- Toplumla ilişkiler kapalı, ümitsizce ve korkuya dayalıdır.

İyi Aile

- Her bireyin kendine olan saygısı makul ve mantık ölçüsündedir,

- İlişkiler direkt, açık ve dürüstlüğe dayalıdır.

- Kurallar esnek, insancıl, mantıklı ve değişime açıktır.

- Toplumla ilişki açık, sağlıklı ve ümit vericidir.

Ümit ederim sağlam bir aileniz olsun veya gelecekte sağlam bir aile kurabilesiniz.

ZEHRANET